Spółdzielnie i ich rola w Polsce i na świecie

Od 2006 roku w Unii Europejskiej, na mocy przyjętych rozporządzeń wspólnotowych i odpowiednich ustaw krajowych (także polskich) możliwe jest zakładanie nowego typu podmiotów – Spółdzielni Europejskich, czyli spółdzielni, które będąc zarejestrowane w jednym państwie Unii, posiadają jednakową osobowość prawną we wszystkich pozostałych krajach członkowskich, mogą bez przeszkód prowadzić działalność ponad granicami tych krajów i podlegają przede wszystkim przepisom wspólnotowym, zaś krajowym (państwa siedziby) tylko w tych przypadkach, których prawa wspólnotowe nie regulują. Mogą one być tworzone od podstaw, albo przez połączenie czy podjęcie wspólnej inicjatywy przez istniejące już spółdzielnie krajowe, a także firmy prywatne. Powstanie takich spółdzielni europejskich może znacznie ułatwić prowadzenie działalności ponadgranicznej i ponadnarodowej przez spółdzielców i sprawić, że będą oni mogli lepiej konkurować na europej­skim rynku z podmiotami prywatnymi. Może się również przyczynić do ekspansji spółdzielni na europejskim rynku rolnym. Znane są już zresztą, przede wszystkim z państw skandynawskich, wcześniejsze przykłady działających z sukcesem ponadgranicznych spółdzielni rolniczych, przede wszystkim sektora mięsnego (Danish Crown) czy mlecznego (szwedzko-duńska Arla Foods).
W 1995 roku Międzynarodowy Związek Spółdzielczy uchwalił "Deklarację Spółdzielczej Tożsamości" – swoisty dekalog, na którym powinny opierać swoją działalność wszystkie spółdzielnie. Odwołuje się do niego wprost lub pośrednio większość legislacji spółdzielczych na świecie, a także wspomnianych wcześniej dokumentów organizacji międzynarodowych. "Deklaracja" zawiera definicję spółdzielni, wyszczególnienie wartości spółdzielczych, oraz ogólne zasady ich funkcjonowania. Stwierdza ona m. in., że:

• "Spółdzielnia jest autonomicznym zrzeszeniem osób, które zjednoczyły się dobrowolnie w celu zaspokojenia swoich wspólnych aspiracji i potrzeb ekonomicznych, społecznych i kulturalnych poprzez współposiadane i demokratycznie kontrolowane przedsiębiorstwo."
• "Spółdzielnie opierają swoją działalność na wartościach samopomocy, samoodpowiedzialności, demokracji, równości, sprawiedliwości i solidarności".
• "Zgodnie z tradycjami założycieli ruchu spółdzielczego, członkowie spółdzielni wyznają wartości etyczne uczciwości, otwartości, odpowiedzialności społecznej i troski o innych."
• "Zasady spółdzielcze są wytycznymi, przy pomocy których spółdzielnie wprowadzają swoje wartości do praktyki". Są to:
  • Zasada I dobrowolnego i otwartego członkostwa
  • Zasada II demokratycznej kontroli członkowskiej
  • Zasada III ekonomicznego uczestnictwa członków
  • Zasada IV autonomii i niezależności
  • Zasada V kształcenia, szkolenia i informacji
  • Zasada VI współpracy pomiędzy spółdzielniami
  • Zasada VII troski o społeczność lokalną.

Zasady powyższe powstały w wyniku ewolucji pierwotnych, wprowadzonych jeszcze przez pionierów z Rochdale, "Zasad Roczdelskich", skodyfikowanych później po raz pierwszy przez Międzynarodowy Związek Spółdzielczy w 1937 roku.

Tak jak najwyższym przedstawicielem spółdzielczości na świecie jest Międzynarodowy Związek Spółdzielczy, tak w Polsce rolę tę pełni Krajowa Rada Spółdzielcza. Obejmuje ona ok. 10 tys. spółdzielni w 14 branżach (w tym ponad 3 tys. w 5 branżach rolnych) i reprezentuje ich interesy w kraju i za granicą, prowadzi poza tym działalność lustracyjną, szkoleniową, doradczą itp. Ponadto istnieją spółdzielcze związki rewizyjne dla poszczególnych branż, do których przynależność nie jest jednak obowiązkowa.