Spółdzielczość rolnicza

Spółdzielczość powstała w środowisku miejskim, ale nie ulega wątpliwości, że to właśnie wśród rolników rozwinęła się ona w największym zakresie, na co wskazują zarówno historia, jak i współczesne dane statystyczne z rozwiniętych państw europejskich. W kraju takim, jak Polska (posiadamy około 2 miliony gospodarstw indywidualnych) nadal może być ona podstawową formą działalności gospodarczej na obszarach wiejskich, a więc w rolnictwie i jego otoczeniu. To ona powinna generować środki na restrukturyzację rolnictwa. Słabość rolnictwa w Polsce wynika, w dużej mierze, z niezorganizowania się rolników. Obok wzmiankowanych wcześniej zalet charakteryzujących wszystkie spółdzielnie, w stosunku do rolnictwa liczą się zwłaszcza jej możliwości uzyskania postępu technologicznego i jakościowego wytwarzanych produktów:

• redukowania kosztów zakupów środków produkcji
• wspólnego negocjowania cen sprzedaży produktów rolniczych
• prowadzenia wspólnych inwestycji (np. przechowalnie, sortownie)
• przygotowywania jednolitych dużych partii towarów na rynek
• posiadania zakładów przetwórstwa rolno-spożywczego i czerpania zysku z działalności przetwórczej.

W zależności od funkcji, albo typu aktywności gospodarczej można wyróżnić m. in. następujące rodzaje spółdzielni:

• Spółdzielnie zrzeszające producentów rolnych – łączące producentów jednego lub kilku produktów zwane powszechnie grupami producentów rolnych, stanowiące spółdzielczość branżową
• Spółdzielnie przetwórcze, na przykład spółdzielnie mleczarskie
• Spółdzielnie zaopatrzenia i zbytu, przykładem są spółdzielnie "Samopomocy Chłopskiej"
• Spółdzielnie usługowe, świadczące np. usługi bankowe i kredytowe, usługi rolnicze
• Rolnicze spółdzielnie produkcyjne.

Spółdzielnie rolnicze, jak wszystkie spółdzielnie, są zakładane na zasadzie dobrowolności. Rolnicy zrzeszeni w nich są jednocześnie właścicielami, klientami i dostawcami. Sami ustalają zasady działania i dyscyplinę produkcji, wybierają swoich liderów, zatrudniają menadżerów i uczestniczą w opracowaniu strategii biznesu. Spółdzielnie gwarantują uczciwe i sprawiedliwe wynagradzanie swoich członków. Przedsiębiorstwa spółdzielcze dają rolnikom silną pozycję negocjacyjną na rynku dzięki temu, że koncentrują się na gromadzeniu, przetwarzaniu i sprzedaży ich produkcji. W efekcie tego, pomimo silnej presji konkurencji, spółdzielnie odgrywają decydującą rolę na rynku. Gwarantują uzyskanie wartości dodanej za przetworzone produkty. Spółdzielnie świadczą także znaczącą pomoc finansową i opiekę społeczną dla swoich członków, udzielają porad i pomocy technicznej, szkolą i informują.

Spółdzielni takich, zbliżających się do spółdzielczego ideału, w praktyce jednak w naszym kraju jest niezmiernie mało. Dlaczego tak się dzieje?

Jak już była mowa we wstępie, w dekadzie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, w okresie urynkowienia gospodarki, rola spółdzielczości w obsłudze wsi i rolnictwa oraz w procesach produkcyjnych znacznie zmalała. Wśród przyczyn tego zjawiska w literaturze przedmiotu zwraca się uwagę na trudności dostosowania się spółdzielni działających w otoczeniu rolnictwa do nowych warunków funkcjonowania. Drugim powodem była ostra konkurencja ze strony przedsiębiorstw prywatnych i ze stro­ny tzw. szarej strefy. Likwidacja przez ustawę z dn. 20 stycznia 1990 roku związków spółdzielczych rażąco przyczyniła się do zerwania tradycyjnych więzi instytucjonalnych zaopatrzenia i zbytu skupionych produktów. Pozbawiła również spółdzielczość bardzo potrzebnych szkoleń i promocji tej formy gospodarowania.

Tabela l. Zmiany liczebności spółdzielni w Polsce w latach 1989-2007 (według bazy danych Krajowej Rady Spółdzielczej – stan na dzień 28.02.2007 roku, bez spółdzielni będących w likwidacji)

Jak wynika z przedstawionych danych w latach 1989-2007 nastąpił znaczny spadek liczby spółdzielni. W zależności od branży spadek ten kształtował się w graniach od 24,5% w grupie spółdzielni zaopatrzenia i zbytu do ok. 65% w grupie banków spółdzielczych. Z 8133 spółdzielni wiejskich funkcjonujących w 1989 roku pozostało 3840 (47%). Od lutego do 31 sierpnia 2007 roku ubyło kolejnych 78 spółdzielni(w tym 14 GS, 7 Spółdzielni Mleczarskich, 36 RSP, 20 SKR i 1 Bank Spółdzielczy). Bardzo zróżnicowana jest sytuacja w poszczególnych branżach spółdzielczości wiejskiej.

Jednak ten spadek liczby spółdzielni w poszczególnych branżach ma różne przyczyny i skutki. Duży spadek liczby samodzielnie działających banków spółdzielczych wynikał przede wszystkim z konieczności łączenia się banków w celu spełnienia wymogów w zakresie posiadania określonego poziomu własnego kapitału. W konsekwencji znacznie spadła liczba samodzielnie działających banków, ale liczba punktów obsługi klientów wzrosła, a cały sektor wzmocnił swoją pozycję. Podobny charakter zmian wystąpił w spółdzielczości mleczarskiej, która bardzo unowocześniła bazę przetwórczą i zachowuje udział w rynku wynoszący 75—80%.

Charakter działalności spółdzielni wiejskich i nałożone na nie w przeszłości zadania w zakresie realizacji potrzeb wsi i rolnictwa spowodowały, że prowadzą one zaopatrzenie konsumpcyjne, zaopatrzenie w środki produkcji, skup produktów rolnych, gastronomię, przetwórstwo rolno-spożywcze oraz usługi, jak też zajmują się produkcją rolniczą. Odbiorcami spółdzielni wiejskich z założenia są gospodarstwa rolne i ludność wiejska.

Obecna liczba spółdzielni w kilku branżach obsługujących wieś i rolnictwo w podziale na województwa przedstawiona jest w poniższej tabeli.

.Tabela 2. Liczba spółdzielni obsługujących wieś i rolnictwo w Polsce (według bazy danych Krajowej Rady Spółdzielczej - stan na dzień 28. 02. 2007 r.)

Od kilku lat trwa w Polsce proces tworzenia spółdzielczości branżowej. Producenci świń, bydła mięsnego, drobiu, owoców i warzyw, zbóż, oleistych, ziemniaków oraz innych produktów, czy grup produktów organizują się tworząc grupy producentów rolnych. W końcu września 2007 roku zarejestrowanych było około 330 nowych grup, z których ponad 100 przyjęło formę prawną spółdzielni. Zmiana ustawy o grupach producentów rolnych i ich związkach pozwalająca gminnym spółdzielniom "SCh" czy spółdzielniom kółek rolniczych, których członkami są producenci rolni, uzyskiwać status grupy producentów rolnych, powoduje, że coraz większa liczba tych spółdzielni wyraża zainteresowanie takim działaniem. – szerzej o tych zagadnieniach w dalszej części materiału.

Tabela III. Spółdzielnie w UE "15" i niektórych nowych krajach członkowskich. Ogólne dane statystyczne według danych COGECA za 2003 r.

(1) dane za 2002 r. (2) dane częściowo szacunkowe

W przeciwieństwie do tego, co dzieje się w Polsce, w krajach "starej" Unii Europejskiej, organizacje spółdzielcze mają silną i ustabilizowaną pozycję na rynku rolnym. Co istotne, spółdzielnie nigdy nie działają tam w pojedynkę, zawsze tworzą związki lokalne, regionalne i krajowe – w ten sposób uzyskują większą siłę ekonomiczną i mogą lepiej spełniać swoje funkcje. W niemal wszystkich krajach członkowskich UE funkcjonują silne rolnicze organizacje spółdzielcze o zasięgu krajowym. Spółdzielczość rolnicza posiada swoją autonomię i jest wyodrębniona z pozostałych pionów spółdzielczości.

Jak ważną rolę odgrywają spółdzielnie rolnicze na terytorium UE widać na pod­stawie przytoczonych poniżej danych:

• W 15 krajach "starej" UE funkcjonuje około 30 000 spółdzielni rolniczych
• Posiadają one ponad 9 milionów członków i zatrudniają ponad 600 000 osób
• Całkowity obrót spółdzielni wynosi około 200 miliardów Euro
• Posiadają ponad 50% udział w dostawach środków do produkcji rolniczej
• Posiadają 60% udział w skupie, przetwórstwie i marketingu produktów rolnych.

Bardziej szczegółowe informacje o spółdzielczości rolniczej w różnych krajach UE przedstawione są w poniższej tabeli:

Tabela IV. Udział spółdzielni w UE "15" i niektórych nowych krajach członkowskich w rynku rolnym dla wybranych sektorów (w %) w 2003 roku według danych COGECA

Liczba spółdzielni rolniczych w krajach UE w ostatnich latach stale maleje, postępuje proces koncentracji – łączenia się spółdzielni, szczególnie w krajach skan­dynawskich. Wzrastają natomiast obroty spółdzielni. Tworzą się spółdzielnie międzynarodowe. Zmienia się prawo; odchodzi się czasem od zasady jeden członek jeden głos.

Warto też zauważyć, że spółdzielczość rolnicza w krajach Unii Europejskiej ma charakter branżowy. W kilku branżach dominacja spółdzielczości jest zdecydowana. Najbardziej rozwinięta jest spółdzielczość rolnicza w sektorze produktów mleczarskich, zboża, owoców i warzyw. Duże znaczenie mają również banki spółdzielcze, które obsługują w niektórych krajach do 30% ludności.

Na szczeblu Wspólnot Europejskich organizacje spółdzielcze państw członkowskich tworzą wspólną organizację – Generalną Konfederację Spółdzielczo­ści Rolniczej – COGECA. COGECA jest oficjalnie uznanym przedstawicielem spółdzielni rolniczych, leśnych i rybackich reprezentując ich interesy przed władzami UE takimi, jak: Komisja Europejska, Rada Ministrów, Parlament Europejski, Komitet Społeczno-Ekonomiczny, Komitet Regionów. COGECA bierze udział w przygotowaniu i rozwoju polityki UE dotyczącej ustalania zasad funkcjonowania spółdzielni. Chodzi tu głównie o rozwój europejskiego modelu rolnictwa, w którym przewiduje się większe powiązanie rolnictwa ze środowiskiem. Działalność ta prowadzona jest przede wszystkim poprzez udział w pracach Grup Doradczych Komisji Europejskiej ds. poszczególnych rynków rolnych i innych zagadnień. Ponadto COGECA intensywnie uczestniczyła w pracach nad stworzeniem wzmiankowanego wcześniej Statutu Spółdzielni Europejskiej.

W oparciu o doświadczenia krajów Europy Zachodniej, gdzie spółdzielczość rolnicza rozwijała się bez przeszkód, ale także na podstawie naszych krajowych doświadczeń, można sprecyzować kilka ogólnych, podstawowych problemów najważniejszych dla rozwoju spółdzielni. Należy tu podkreślić, że głównymi przyczynami niekorzystnie kształtującej się sytuacji spółdzielni wiejskich w Polsce są: wysokie koszty działalności – spowodowane m.in. niskim stopniem wykorzystania majątku trwałego, niedobór środków pieniężnych na rekonstrukcję bazy technicznej spółdzielni, trudności ze zbyciem towarów i usług, wysokie podatki, nieuczciwa konkurencja oraz spadek popytu na towary i usługi spowodowany niskimi dochodami gospodarstw. Niektóre z dokonanych zmian w sektorze spółdzielczym wydają się mieć charakter nieodwracalny. Dezintegracja producentów zarówno w płaszczyźnie pionowej, jak i poziomej może doprowadzić do marginalizacji tej sfery gospodarki narodowej. Alternatywę w tym zakresie może i powinna stanowić budowa w Polsce spółdzielczości branżowej – tworzenie grup producentów rolnych.

Rosnąca pozycja konkurencyjna wynikająca z coraz bardziej otwartych rynków wymusza konieczność zachowania zdolności konkurencyjnej przez każdy podmiot gospodarczy. Spółdzielnia nie stanowi tu wyjątku. Aby przetrwać trzeba być wydajnym i skutecznym. Spółdzielnie stoją więc przed podjęciem następujących działań:

• tworzenia silniejszych ekonomicznie jednostek; łączenie jest sposobem na przeciwdziałanie utracie spółdzielczego majątku
• silniejszej integracji pionowej w zakresie marketingu, zaopatrzenia
• przygotowania strategii wchodzenia i funkcjonowania na rynku europejskim, w tym tworzenia wspólnych przedsięwzięć ze spółdzielniami z krajów UE np. na bazie Statutu Spółdzielni Europejskiej
• przygotowania strategii ograniczającej zagrożenia ze strony coraz silniejszych sieci handlowych (tworzenie i ochrona własnych marek, tworzenie bezpośrednich powiązań z konsumentami, wykorzystywanie spółdzielczych przewag, marketing społeczny).

Kolejną sprawą jest budowanie wizerunku spółdzielni i spółdzielczości, zwiększanie jej racji bytu w oczach społeczeństwa, partnerów handlowych, konsumentów, a także osób sprawujących władze i urzędników. Wymaga to jednak czasu i cierpliwości.

Jednym z podstawowych warunków pomyślności i rozwoju spółdzielni jest szeroka, lojalna i świadoma baza członkowska. Stąd też wielkie znaczenie ma realizacja międzynarodowych zasad i wartości spółdzielczych, które mówią o otwartości spółdzielni oraz informacji i edukacji członków. Niestety, w ostatnich trudnych dla spółdzielni latach, ta działalność została mocno zaniedbana.